PARÈBHÂSAN

Parèbhâsan èngghi ka’ḍinto samacem okara parsemmon sè ètojjhuwâghi ḍâ’ manossa ḍâlem kaoḍi’ân rè-sa’arè. Parèbhâsan ka’ḍinto èyangghit sareng para seppo jhâman ḍhimèn sè aghânḍhu’ artè. Artè’èpon manabi ètalèktèghi  bânnya’ aghânḍhu’ bâburughân, kaḍhâng jhughân nodhuwâghi sèttong kabâḍâ’ân. Tanto manabi aghânḍhu’ bâburughân cè’ parlona èkaghâli otabâèpon èkaonèngngè sareng maghârmsarè Madhurâ kong-langkong sè salagghi’ anom/ngoḍâ mènangka tegghudhân/pandhuman ḍâlem kaoḍi’ânnèpon.

Dhinèng parèbhâsan ka’ḍinto ta’ kèngèng èbâ-obâ, akadhi èbhâsa’aghi. Ompama bâḍâ parèbhâsan “Atasmak bhâthok” pas èyobâ ḍâ’ “Ngaghem pangoladhân bhâthok”. Tor parèbhâsan ta’ kèngèng nyonglèr neng parèbhâsan manca amarghâ sabbhân-sabbhân bhâsa ghâḍhuwân parèbhâsan bâng-sèbâng (ta’ paḍâ). Akadhi bâḍâ pribahasa  neng bhâsa Indonesia “Ingin rasanya memeluk gunung, tapi apalah daya tangan tak sampai”. Pas èyobâ ḍâ’ bhâsa Madhurâ, “Karep cè’ terrona aghellu’â ghunong, tapè tanang ta’ nogghâ”. Ka’ḍinto rassa ta’ saè, korang salpa’ tor karèkka’.

Nyara kaghâli conto pan-saponapan parèbhâsan ka’ḍinto sè ampon kasanḍhing sareng maksot/artè’èpon.

·       Orèng jhujhur matè ngonjhur

Artè’èpon : Orèng jhuhjur salanjhângnga bhâkal salamet.

·       Abhedḍhâ’ è ḍâlem aèng

Artè’èpon : Lalakon sè ta’ aghuna, parcoma.

·       Ghâjâ’ kembhângnga tokar

Artè’èpon : Manabi bât-talèbât aghâjâ’, ampo atokar.

·       Cabhul èjhurâng ajhânggo langngè’

Artè’èpon : Èkoca’aghi ḍâ’ orèng sè ghâḍhuwân pangaterro tèngghi nangèng ta’ bisa katekkan marghâ ta’ satèmbhâng sareng kabâḍâ’ânna.

·       Copa ghâgghâr èjhilât polè

Artè’èpon : Èkoca’aghi ḍâ’ orèng sè nyabut ḍâ’ jhânjhina dhibi’.  

·       Dhâghâng tona adhu’um bhâthè

Artè’èpon : Orèng sè ghâḍhuwân pangterro èyalemma orèng.

·       Ècoco’ ḍuri è jhâlân rajâ

Artè’èpon : Èpamalo è bânnya’na orèng.

·       Ètèk sè atellor, ajâm sè ngerremmè

Artè’èpon : Abâ’ dhibi’ sè alako, orèng laèn sè ollè nyama.

·       Èghântong tèngghi, èbhenḍem ḍâlem

Artè’èpon : Kasebbhut ḍâ’ orèng sè ta’ ghâḍhuwân kakobâsa’an polè. Sanaos èpakadhiponapa’a ampon pasra.

·       Ètompa’ dhunnya

Artè’èpon : kasebbhut ḍâ’ orèng sè ta’ èmot ḍâ’ sana’ bhârâjhâ/pamili amarghâ kasoghiyânna.

·       Èsebbhit taḍâ’ monyèna, èyobhâr taḍâ’ bâuna

Artè’èpon : Kasebbhut ḍâ’ orèng ta’ anḍi’ pa-ponapa/mèskèn.

·       Ghunong na’nong bâto kalètthak

Artè’èpon : Kasebbhut ḍâ’ orèng sè cè’ dhisana ta’ onèng ḍâ’ atoran sama sakalè.

·       Ghâliyâ’ ta’ èghâlicek

Artè’èpon : Kasebbhut ḍâ’ rèng binè’ sè rajâ ghuli.

·       Jhurâng èkalè, ghunong ètèmbhuk

Artè’èpon : Orèng sè mèskèn èpèntaè, orèng sè soghi èbhânto.

·       Kellar mellè ta’ kellar ngangghuy

Artè’èpon : kasebbhut ḍâ’ orèng sè soghi, nangèng ta’ onèng ngator bhârângnga.

·       Nyarè jhârum è pettengnga

Artè’èpon : Kasambhât ḍâ’ orèng sè lèbur nyellè’/nyarè salana orèng.

·       Rajâ ghuntorra taḍâ’ ojhânna

Rajâ ghâluḍhugghâ taḍâ’ ojhânna

Artè’èpon : Orèng sè bânnya’ cacana biyâsana sakonè’ èlmona. Orèng sè bânnya’ cacana biyâsana ta’ kennèng arep hasèlla.

 

Conto manabi parèbhâsan èghuna’aghi ḍâlem okara:

Alako apa’a bhâi Cong, bâ’na kodhu jhujhur mon terro salamet bân tekka hajhât, sabâb parèbhâsan la ngoca’aghi orèng jhujhur matè ngonjhur.

Mon apol-kompol è nya’-bânnya’na orèng ango’on ngèḍingngaghi ḍhâbuna orèng katèmbhâng bâ'na bânnya’ caca, biyâsana mon rajâ ghuntorra taḍâ’ ojhânna.

 

SALOKA MADURA

SALOKA MADHURÂ

Saloka èngghi ka’ḍinto ḍhâbuna otabâ pangandhikaèpon orèng alèm, pènter, aghung, bijaksana sè aghânḍhu’ kasaèyan tor bâbulângan sè patot èpadhâddhi pandhumannèpon manossa ḍâlem kaoḍi’ân rè-sa’arè’èpon kantos ahèr jhâman. Manabi èḍhâbuwâghi ta’ mabi ètoro’è maksot otabâ artè’èpon, amarghâ sè mèrengngaghi/mèyarsa’aghi ampon ngaghâli ḍâ’ maksottèpon saloka sè èḍhâbuwâghi. 

Nyara kaghâli conto pan-saponapan saloka ka’ḍinto sè ampon kasanḍhing sareng maksot/artè’èpon.

·       Bhupa’ bhâbhu’ ghuru rato

Artè’èpon : Sadhâjâna orèng kodhu toro’ oca’, ngormat tor abhâktè ḍâ’ rèng seppo (eppa’ embu’/eppa’ emma’/rama èbhu, ghuru, tor rato/pemimpin).

·       Kerras ta’ akerrès

Artè’èpon : lalakon sè lekkas, nangèng asala’an otabâ ta’ aghuna.  

·       Manossa coma’ dhârma

Artè’èpon : Manossa ka’ḍinto ta’ ghâḍhuwân kakellaran/kakowadhân, namong atarèka otabâ usaha, sè nantowaghi sè Kobâsa.

·       Mon bhâghus pabhâghâs

Artè’èpon : Manabi bhâghus salèrana (robâna), masthèna anggun/parjhughâ tèngka lakona.

·       Mon embi’ ghi’ pagghun embi’ kèya

Artè’èpon : Samar-samarana orèng atèngka jhubâ’, ghi’ katon jhughân. Bâtegghâ na’-kana’ ghi’ noron ḍâri rèng towana otabâ bângatowana.

·       Namen cabbhi molong cabbhi

Artè’èpon : Saè tor ta’ saèna sèttong orèng ghumantong ḍâ’ lalakonna dhibi’.

·       Orèng sala tako’ ka jâng-bâjânganna

Artè’èpon : Manabi orèng ghâḍhuwân sala, salanjhângnga masthè kobâtèr.

·       Paè’ jhâ’ dhuli palowa, manès jhâ’ dhuli kaloḍu’

Artè’èpon : Pa-ponapa sè katèngal bhâghus lowarra, ta’ sadhâjâna akor ka pèkkèr, tor sabhâligghâ. Manbi bâḍâ orèng acaca bhâghus jhâ’ lajhu parcajâ.

·       Mon ana’ tacabbhur ka somor, rèng towa alonca’. Tapè mon rèng towa tacabbhur ka somor, ana’ ghi’ èmo’ nyarè anḍhâ.

Artè’èpon : Èmbâna/ nèserra rèng towa ka ana’ taḍâ’ engghâna. Lebbidhân katèmbhâng pangèmbâna ana’ ka rèng towa.

·       Lalakonna lakonè, kennengnganna kennengngè, jhâlânna jhâlânè

Artè’èpon : Orèng oḍi’ kodhu jhuntrong ḍâ’ lalakonna dhibi’ sè lerres. Manabi orèng ngalampa’aghi saloka ka’ḍinto insyaallah roma petteng (penjara) sakonè’ èssèna.

·       Sè tao rassana bâ’âng, tantona orèng sè tao ngakan kapor

Artè’èpon: Sapa sè ngalakonè sèttong parkara, jârèya sè nangghung pangghibâddhâ.

Conto manabi saloka èghuna’aghi ḍâlem okara:

Sènga’ Cong, jhâ’ sampè’ bâ’na anḍi’ pèkkèr adigâng adigung adiguna, sabâb manossa coma’ dhârma.

Katerrangan:

Adigâng = Abâ’ anggâ’/sombong marghâ ngambhuwâghi rajâna tor kakowadhânna abâ’.

Adigung = Abâ’ anggâ’/sombong marghâ ngambhuwâghi pangkat/jabatan/katoronan.

Adiguna = Abâ’ anggâ’/sombong marghâ ngambhuwâghi kapènterran.

Mon lalakon jhâ’ ru-kabhuru Bhing, ḍâgghi’ lalakonna bâ’na kerras ta’ akerrès.

Ajjhâ’ bâ’na lèbur la-nyala ka orèng, sabâb orèng sala tako’ ka jâng-bâjânganna.

NILAI PAT BHÂSA MADHURÂ 2021-2022

Dâ' rèd-morèd sè ampon ngèrèng PAT èyatorè oladhi hasèllèpon (nilai) nèng bâḍâ ka'ḍinto!

NILAI PAT BHÂSA MADHURÂ KELLAS X 2021-2022

NILAI PAT BHÂSA MADHURÂ KELLAS XI 2021-2022

KISI-KISI PAT BAHASA MADURA 2021-2022

Ḍâ' rèd-mrèd SMADA Songennep sè salagghi' kellas X, XI tor sakejjhâ' lagghi' bhâḍhi ngèrèng PAT Bhâsa Madhurâ èyatorè ajhâr kalabân ngoladhi kisi-kisi sè ampon ka'ator è bâbâ ka'ḍinto akor sareng kellassèpon (X otabâ XI).

KISI-KISI PAT BHÂSA MADHURÂ KELLAS X 2021-2022

KISI-KISI PAT BHÂSA MADHURÂ KELLAS XI 2021-2022

Onḍhâgghâ Bhâsa Madhurâ panjhennegngan bisa ajhâr neng link è bâbâ ka'ḍinto:

Macemma Onḍhâgghâ Bhâsa Madhurâ

Carana Aghuna'aghi Onḍhâgghâ Bhâsa Madhurâ

Carana Abhâsa Madhurâ sè Lerres

IKATAN CINTA SUCI DENGAN NALÈ’È PAGHÂR

                                                                       Foto di atas dokumentasi Bapak Moh. Taufik (Budayawan Madura)

Zaman dulu di Madura, orang tua selalu mencarikan jodoh untuk putra putrinya. Bahkan sejak kecil sudah dijodohkan. Kadang dijodohkan sama tetangga atau sanak famili yang salah satu tujuannya agar mempererat tali hubungan kekerabatan. Berbeda dengan zaman sekarang, anak-anak di Madura sudah enggan dijodohkan, tetapi mencari jodoh sendiri sesuai selera dan kemauan dirinya. Sebenarnya tidak apa-apa sih, mencari jodoh sendiri, karena zamannya sudah berbeda, asalkan jangan sampai meninggalkan nasehat orang tua. Karena orang tua menginginkan yang terbaik untuk putra-putrinya. Kita memang tidak boleh berpaling dari kemajuan zaman dengan tidak meninggalkan tradisi dan budaya.

Tentang Nalè’è Paghâr

Nalè’è paghâr merupakan salah satu kegiatan di Madura yang saat ini dikenal dengan nyabâ’ jhâjhân (pertunangan). Para remaja di Madura saat ini sepertinya sudah asing ketika mendengar kata nalè’è paghâr, tetapi berebutan mau menjawab semua ketika ditanya “apa tunangan?” dan bahkan tidak sungkan serta berani mengatakan kepada orang tuanya jika sudah ada kehendak dan ada gadis yang diidamkan. Tidak masalah, dari pada la-nyala kata orang Madura. Ango’ èpabhâkalana ollè ta’ lako ngalèlèng, kata orang tua di Madura. Maksudnya lebih baik anak ditunangkan agar tidak berbuat serong dan tidak selalu keluar, jalan melulu.

Tahap Pelaksanaan Nalè’è Paghâr  

           Pada kegiatan nalè’è paghâr/ bhâbhâkalan di Madura ada tahapannya, yaitu mulai dari arasan, abhisan, sampai dengan atarètan. Arasan yaitu mulai ada musayawarah atau rembuk. Abhisan yaitu besanan. Atarètan yaitu menjadi keluarga, karena sudah besanan menganggap sudah satu keluarga. Jadi tidak ada sungkan di antara mereka. Jika ada masalah atau sesuatu, dirembuk bersama secara kekeluargaan seperti halnya satu keluarga. Yang pertama, ada kata arabâs jhâlân. Tahapan dalam arabâs jhâlân yaitu mulai dari ngangèn, nyalabhâr, matoju’ oca’.

Ngangèn yaitu orang tua mencari kabar atau informasi, berfikir, “Dimana ya ada perawan yang cocok untuk anak saya.” Biasanya pada zaman dahulu di Madura, yang mencarikan jodoh adalah orang tuanya. Anak sudah percaya bahwa pilihan orang tua adalah yang terbaik untuk dirinya. Tetapi saat ini sudah mengikuti zaman, yaitu anak sudah mencari sendiri untuk menjadi tunangannya. Akan tetapi yang perlu diingat, jangan sampai anak di Madura saat ini tidak mendengarkan apa kata orang tua dalam mencari jodoh. Jika kata orang tua kurang baik dan kurang pantas untuk dijadikan tunangan, seharusnya diikuti apa kata orang tuanya jika ingin selamat dunia akhirat.

Setelah ngangèn, dilanjutkan dengan nyalabhâr, yaitu orang tua dari anak lelaki pergi untuk mencari informasi dan tanya-tanya kepada tetangga yang dekat dengan perawan tersebut tentang benar atau tidak di sana ada perawan dan memastikan sudah ada yang punya (punya tunangan) apa belum. Jika sudah nyata perawan tersebut tidak ada yang punya, lalu dilanjutkan dengan matoju’ oca’. Matoju’ oca’ yaitu meminta perawan untuk dijadikan tunangan anak. Dalam matoju’ oca’ biasanya orang Madura menggunakan pangaḍâ’ untuk meminta perawan. Pangaḍâ’ yaitu orang yang dimintai tolong oleh orang tua anak lelaki untuk meminta perawan. Tujuan orang Madura menggunakan pangaḍâ’ yaitu jika ada apa-apa atau sesuatu yang kurang baik, selisih dalam perkara kegiatan nalè’è paghâr, maka pangaḍâ’ diharap bisa menjadi penengah.

Dalam matoju’ oca’  atau meminta perawan biasanya orang Madura banyak menggunakan oca’ kèyasan (bahasa kiasan/pribahasa). Misalnya, “Cabis pamator ka’ḍinto, abdhina èkon-pakon Man Punadin ka’ḍinto. Bhâ’ lerressa panjhenngngan ngaghungè mano’? manabi mano’na panjhennengngan taḍâ korongnga, èkorongana abdhina.” Orang tua perawan berkata, “Mator sakalangkong, lerres ghi’ taḍâ’ sè ngorongè. Nangèng mangkèn ḍhimèn, kaulâ ghi’ arembhâghâ sabhâlâ, panjhennengngan ḍuwarè tello arè abâli polè ḍâ’ ka’ḍinto.” Perawan tersebut dikiaskan sebagai mano’ (burung), sedangkan yang anak laki-laki dikiaskan sebagai korongnga (sangkarnya).  Orang tua perawan berkata seperti itu, yaitu agar pangaḍâ’ kembali lagi dalam waktu dua atau tiga hari, karena orang tua perawan masih perlu musyawarah dengan sesepuh dalam keluarga dan sanak famili. Ada juga yang langsung diputuskan pada hari itu juga, menerima lamarannya atau tidak. Tentunya setelah musyawarah denga anaknya dan keluarganya.

Jika orang tua  perawan menerima lamaran tersebut, biasanya diselipkan kata-kata dengan menggunaka oca’ kèyasan (bahasa kias)  jika orang tua si perawan orang tidak punya, atau orang punya tetapi tidak ingin dalam acara nalè’è paghâr/bhâbhâkalan  anaknya dibuat besar-besaran. misalnya, “Kaulâ è ka’ḍinto sapanèka’an, taḍâ’ ponapa. Ḍâlem lampa nalè’è paghâr/ otabâ lalamaran nyabâ’ jhâjhân, kaulâ nyo’ona accer lèntè. Ajjhâ’ kantos accer bhulârâk. Sè èso’on rabuna sareng kaulâ namong rèng seppona". 

Kaulâ è ka’ḍinto sapanèka’an, taḍâ’ ponapa maksudnya ini digunakan olèh orang Madura agar merendahkan diri. Karena orang Madura dikenal tidak sombong, rendah diri, tidak suka memamerkan harta atau jabatan. kaulâ nyo’ona accer lèntè¹. Ajjhâ’ kantos accer bhulârâk² maksudnya dalam kegiatan  nalè’è paghâr tersebut hanya seadanya, tidak dibuat seistimewa dan semewah mungkin, yang ikut dalam acara nalè’è paghâr tersebut sedikit. Jika sudah ada kata-kata seperti itu dari pihak besan perempuan, jangan coba-coba ketika acara nalè’è paghâr dibuat besar-besaran dan dibuat seistimewa mungkin. Jika hal ini terjadi, maka akan menimbulkan masalah yang dianggap perkataan besan perempuan tidak dihargai, karena orang Madura sangat kental dengan yang namanya tèngka.³

Perangkat Upacara dan Filosofinya

Dalam acara nalè’è paghâr/bhâbhâkalan di Madura biasanya ada beberapa barang yang harus dibawa, yang saat ini sudah mulai ditinggalakan oleh sebagian orang Madura karena mereka menganggap sulit, terkadang jika membeli sulit untuk menemukannya,.  Makanya sebagian masyarakat Madura sudah menggantinya dengan barang-barang atau alat-alat yang mereka menganggap bagus jika dilihat dan mudah untuk membuatnya. Atau ada yang memang tidak tahu. Jika seperti ini sudah jelas bahwa sebagian masyarakat Madura  tidak peduli dan tidak menjaga terhadap apa yang telah dicipta oleh para leluhur yang sudah menjadi adat dan kebiyasaan orang Madura.

Sedangkan barang yang harus ada dan dibawa ketika acara nalè’è paghâr/ bhâbhâkalan adalah; yang pertama sèrè pènang, yang mempunyai makna filosofi yaitu masèret talè pamènang (mempererat ikatan pertunangan). Yang kedua sèrè pènang tadi diberi wadah cemmong. Yang mempunyai maksud dan tujuan nyopprèya kana’ sè abhâkalan, sadhâjâ bhâlâ karabhâ bhisan lakè’ tor bhisan binè’ pangèstona paḍâ’â ngemmong (supaya yang bertunangan dan semua sanak famili baik besan laki-laki ataupun besan perempuan cinta kasih sayangnya benar-benar tinggi, ngemmong maksunya jika diandaikan ke air di sebuah tandon, atau kolam, air tersebut terisi penuh). Yang ketiga yaitu dalam cemmong tersebut harus ada kapor, yang makna filosofinya yaitu malar moghâ dhâddhi sampornana (semoga pertunangan tersebut menjadikan kesempurnaan). Yang keempat ada ghâmbhir, dengan maksud malar moghâ dhâddhi ghumbhirâna (semoga mejadikan sebuah kegembiraan). Yang kelima ada bherrâs potè saperghem (segenggam beras putih), yang mempunyai maksud nanḍhâ’âghi, ngessa’aghi nèyat, nekkanè hajhât, saghulina atè sè bâḍâ neng bâi’ ḍâlem (mengesahkan niat dan hajat yang ada di dalam hati dan jiwa). Yang keenam harus ada ghulâ kobhi (gula dan kopi), dengan maksud sadhâjâ bhâlâ karabhâ ampon koko kakabbhi (semua sanak famili sudah kuat, yaitu setuju meluruskan niat untuk anak yang bertunangan tersebut). Yang ketujuh harus ada topa’ (ketupat), makna filosofinya pangèsto sè ampon paḍâ sèpa’ (cinta yang sudah baik dan kukuh). Yang ke delapan dalam cemmong tersebut harus ada leppet, yang mempunyai maksud sopaja macellep ḍâ’ bhâlâ karabhâ sè abhisan tor nyopprè tambâ rapet (menjadikan sebuah keindahan dalam kebersamaan yang besanan dan supaya tamah akrab seperti halnya keluarga sendiri). Yang kesembilan harus ada gheḍḍhâng sakèjhâng yang makna filosofinya nanḍhâ’âghi nganḍhek parabân (tandanya bahwa perwana tersebut sudah menjadi miliknya). Jika gheḍḍhâng (pisang) tersebut gheḍḍhâng bisusu, pertanda bahwa tidak akan lama lagi si laki-laki akan mengajak untuk nikah. Yang kesepuuh tentu ada palotan, yang mempunyai maksud mapolong tarètan (mengumpulkan famili). Yang ke sebelas tentu harus ada cocor, yang mempunya maksud  maksottèpon jhâ’ sampè’ mèrengngaghi/ atoro’ pangaco nyopprè lalampan sè ampon kalampan kalabân saè ta’ ancor (jangan sampai mendengarkan omongan orang yang punya niat untuk merusak hubungan mereka yang bertunangan, agar tetap bertahan hingga waktunya nikah). Yang kedua belas harus ada kalembin, yang mempunyai maksud manabi kaèdhi sareng Allah malar moghâ èngghâl akabin (jika diijinkan oleh Allah semoga cepat nikah). Yang ketiga belas harus ada dhudhul, yang mempunyai maksud dhulat asokkor (alhamdulillah, kita harus bersyukur, karena anak perawan sudah mendapat tunangan). Yang keempat belas harus ada bhâjhik. Bâjhik dari bahasa Jawa weci, di Madura beccè’. Maksudnya torè samè nèyat saè (mari sama-sama niat baik). Yang kelima belas harus ada tettel, yang makna filosofinya torè samè salèng bhuntèl pangèstona è ḍâlem atè (mari saling menjaga cinta dan kasih sayang di dalam hati). Yang keenam belas harus ada lemper, maksudnya, lowar ḍâlem nyopprè mèmper otabâ samè pangèstona (luar dalam supaya sama cinta dan kasih sayangnya).  Yang ketujuh belas harus ada jhâjhân cakkra, maksudnya kana’ ḍuwâ’ sè abhâkalan sopajâ atoro’ oca’ jhâ’ kantos malang sara, nyopprè bisa ḍâpa’ ḍâ’ pangara (dua anak yang bertunangan harus patuh kepada orang tua agar langgeng sampai tercapai akad nikah). Yang kedelapan belas harus ada jhâjhân kajhu apo, yang maksudnya aropa’aghi pandu’a moghâ tekka’a jhuḍhuwâ asarengnga kasraèpon Ghustè Allah tor ridâèpon rèng seppo (merupakan do’a semoga menjadi jodoh bersamaan dengan kehendak Allah dan rida orang tua).

Jika kita amati beberapa penjelasan sebelumnya, semua apa yang diciptakan para leluhur zaman dahulu, seperti tata cara dalam nalè’è paghâr/bhâbhâkalan yang sudah menjadi adat dan kebiasaan masyarakat Madura mempunyai maksud dan tujuan yang baik. Para leluhur zaman dahulu menciptakan sesuatu tidak sembarangan, akan tetapi mengandung maksud dan tujuan yang baik. Maka dari itu, kita sebagai orang Madura, lebih-lebih para pemuda, mari kita menjaga, merawat, dan melestarikan adat dan kebiasaan para leluhur, jangan sampai tergiur dengan budaya-budaya asing yang tidak sesuai dengan jati diri orang Madura.

 

1.       Tanda yang biasanya berarti barang yang ada tandanya tidak boleh diambil oleh orang lain karena sudah ada yang punya. 

2.       Daun pohon siwalan

3.       Tata krama atau adat di Madura

Penulis: 

Harwiyanto  

Tulisan di atas pernah diterbitkan di Buku "UPACARA ADAT MADURA (Merawat Tradisi dan Kearifan Lokal) yang diterbitkan oleh Edulitera 2021. LKM  Bhindhârâ Saod SMAN 2 Sumenep. 

 

 

 

NALÈ’È PAGHÂR (BHÂBHÂKALAN MADHURÂ)

NALÈ’È PAGHÂR 

(BHÂBHÂKALAN MADHURÂ)

Ghâmbhâr è attas dokumentasi Bâpa' Moh. Taufik, S.Pd. (Budayawan Madura) 

Nalè’è paghâr aropa’aghi sala sèttong lalampan neng Madhurâ sè samangkèn ampon kaonang kalabân sambhâdhân bhâbhâkalan otabâèpon nyabâ’ jhâjhân. Ḍâlem lalampan nalè’è paghâr kasebbhut ta’ jhujhuk ḍâ’ lampa nalè’è paghâr, nangèng bâḍâ lir-ghumèlirrèpon. Ngabidhi arasan, abhisan, kantos atarètan. Sè kapèng sèttong bâḍâ oca’ arabâs jhâlân (bâḍâ sè nyambhât ''arabâs paghâr''). Lir-ghumèlirrèpon èkabidhi ngangèn, nyalabhâr, kantos matoju’ oca’. Ngangèn èngghi ka’ḍinto mèrengngaghi kabhâr, kèr-mèkker è ka’ḍimma bâḍâ parabân. Kapprana è jhâman ḍhimèn neng Madhurâ sè nyarèyaghi jhuḍhu ka’ḍinto orèng seppona. Manabi samangkèn ampon noro’è jhâman, na’-kana’ pas nyarè dhibi’ kaangghuy dhâddhi bhâkallèpon. Mèlaèpon rèng seppo ka’ḍinto kèr-mèkkèr, "Ḍimma yâ, bâḍâ parabân sè cocok ka tang ana’?" Saamponna ngangèn èterrossaghi nyalabhâr. Nyalabhâr ka’ḍinto rèng seppo ajhâlân, anya-tanya ka orèng sè semma’ ḍâ’ parabân kasebbhut, bhâ’ lerressa è ka’ḍissa’ bâḍâ na’-kana’ parabân tor anya-tanya ngèngèngè sèttong parabân kasebbhut anḍi’ bhâkal ponapa bhunten.  Manabi ampon nyata jhâ’ parabân kasebbhut ta’ anḍi’ bhâkal otabâ taḍâ’ sè anḍi’, pas èterrosaghi matoju’ oca’. Ḍâlem parkara matoju’ oca’ ka’ḍinto biyasaèpon rèng seppona lancèng pas ngangghuy pangaḍâ’ kaangghuy mènta parabân. Tojjhuwânna ngangghuy pangaḍâ’ ka’ḍinto nyopprè manabi bâḍâ pa-ponapa sè korang saè, pangaḍâ’ ka’ḍinto èyarep dhâddhi penengah.

Ḍâlem matoju’ oca’ otabâ mènta parabân biyâsaèpon orèng Madhurâ bânnya’ sè aghuna’aghi oca’ kèyasan. Ompama, "Cabis pamator ka’ḍinto, dhân kaulâ èkon-pakon Man Punadin ka’ḍinto. Bhâ’ lerressa panjhennengngan ngaghungè mano’? Manabi mano’na panjhennengngan taḍâ’ sè ngorongè, èkorongana dhân kaulâ". Rèng seppona parabân pas aḍhâbu, "Mator sakalangkong, nangèng mangkèn ḍhimèn, kaulâ ghi’ arembhâghâ sabhâlâ, panjhennengan ḍuwarè tello arè abâli polè ḍâ’ ka’ḍinto". Ka’ḍinto manabi rèng seppona parabân kasebbhut ghi’ parlo arembhâk sareng tan-tarètanna, ḍi-majhâḍi’na, tor salaènnèpon. Bâḍâ jhughân sè jhujhuk èpotos/ aparèng kapotosan narèma ponapa bhunten bâkto ghâpanèka jhughân. Saompama manabi ampon narèma, biyâsaèpon bâḍâ ḍhâbu ḍâri rèng seppona parabân. Ompama manabi rèng seppona parabân ka’ḍinto orèng ta’ anḍi, otabâ orèng anḍi’ nangèng ta’ lèbur ka tèngka sè rajâ, rèng seppona parabân kasebbhut pas ètoro’è pamator, "Kaulâ è ka’ḍinto sapanèka’an, taḍâ’ ponapa. Ḍâlem lampa nalè’è paghâr/ otabâ lalamaran nyabâ’ jhâjhân, kaulâ nyo’ona accer lèntè. Ajjhâ’ kantos accer bhulârâk. Sè èso’on rabuna sareng kaulâ namong rèng seppona".  Accer lèntè maksottèpon ḍâlem partèngkan/ lampa nalè’è paghâr kasebbhut ta’ èrajâi, namong nè’-kènè’an. Sè ngèrèng sakonè’. Manabi ampon bâḍâ ḍhâbu saka’ḍinto ḍâri bhisan binè’, ajjhâ’ kantos lampa nalè’è paghâr/ bhâbhâkalan sè bhâḍhi kalampan pas èrajâi, nyopprè ta’ andhâddhiyâghi sala, pas èyangghep  ḍhâbuna bhisan binè’ ta’ èrèken.

Ḍâlem lalampan nalè’è paghâr ka’ḍinto kapparana neng Madhurâ bâḍâ rarengghân otabâ ghât-bârâghât sè kodhu èbhâkta, sè samangkèn ampon para’ èlanga amarghâ sabâgiyân magahârsarè madhurâ ampon ta’ aguna’aghi rarengghân kasebbhut amarghâ ngagghep malarat bhâḍiyânna tor kaḍhâng bâḍâ bârâghât manabi ngobângè abâk malarat sè mangghiyâ. Mèlaèpon maghârsarè Madhurâ sabâgiyân ampon aghântè’è rarengghân otabâ ghât-bârâghât kasebbhut kalabân ghât-bârâghât/ jhâjhân-jhâjhân laèn sâ èyangghep lèbur katèngalanna tor ghâmpang abhâḍhina. Manabi saka’ḍinto ampon jhârna’ jhâ’ sabâgiyân orèng Madhurâ ampon ta’ parduli tor ta’ ngèstowaghi ḍâ’ pa-ponapa sè ampon ècèpta sareng para seppo jhâman ḍhimèn sè ampon dhâddhi adhât tor kabiyâsa’an neng Madhurâ.

Dhinèng rarengghân ḍâlem lalampan nalè’è paghâr otabâ nyabâ´ jhâjhân èngghi ka’ḍinto; sè kapèng sèttong kodhu bâḍâ sèrè pènang, sè ghâḍhuwân ma’na sasemmon/ makna filosofi nyoppèya masèret talè pamènang. Maghârâna, arajhegghâ kana’ ḍuwâ’ sè abhâkalan. Sè kapèng ḍuwâ’ sèrè pènang kasebbhut tanto èbâḍḍhâi cemmong. Sè ghâḍhuwân maksod tor tojjhuwân nyopprèya kana sè abhâkalan, sadhâjâ bhâlâ karabhâ bhisan lakè’ tor bhisan binè’ pangèstona paḍâ’â ngemmong. Sè kapèng tello’ ḍâlem cemmong kasebbhut kodhu bâḍâ kapor. Sè ma’na sasemmonnèpon ghâḍhuwân maksod tor panyo’on ḍâ’ Ghustè Allah malar moghâ dhâddhi sampornana. Sè kapèng empa’ bâḍâ ghâmbhir, ma’na sasemmonnèpon malar moghâ dhâddhi ghumbhirâna. Sè kapèng lèma’ bâḍâ bherrâs potè saperghem, sè ghâḍhuwân maksod nanḍhâ’âghi, ngessa’aghi nèyat, nekkanè hajhât, saghulina atè sè bâḍâ neng bâi’ ḍâlem. Sè kapèng ennem kodhu bâḍâ ghulâ kobhi, sè maksottèpon sadhâjâ bhâlâ karabhâ ampon koko kakabbhi. Sè kapèng pètto’ kodhu bâḍâ topa’, sasemmonnèpon pangèsto sè ampon paḍâ sèpa’. Sè pongkasan, sè kapèng petto’ ḍâlem cemmong kasebbhut kodhu bâḍâ leppet, sè maksottèpon macellep ḍâ’ bhâlâ karabhâ sè abhisan tor nyopprè tambâ rapet. Sè kapèng bâllu’ bâḍâ ghedḍhâng sakèjhâng sè parlambhângngèpon nanḍhâ’âghi nganḍhek parabân. Manabi ghedḍhâng kasebbhut ghedḍhâng bisusu/ ghedḍhâng susu parlambhângngèpon ta’ abit polè bhâkal nyedḍhek temmo otabâ gajhâk akabin. Sè kapèng sanga’ bâḍâ palotan, sè maksottèpon mapolong tarètan. Sè kapèng sapolo kancana palotan kasebbhut tanto bâḍâ cocor sè maksottèpon jhâ’ sampè’ mèrengngaghi/ atoro’ pangaco nyopprè lalampan sè ampon kalampan kalabân saè ta’ ancor. Bâḍâ sè nyambhât kocor. Maksottèpon jhâ’ ko-angko nyopprè ta’ ancor. Sè kapèng sabellâs kancana palotan kasebbhut ètoro’è kalabân kalembin, sè maksottèpon manabi kaèdhi sareng Allah malar moghâ èngghâl akabin. Sè kapèng sabellâs kodhu bâḍâ dhudhul, sè sasemmonnèpon dhulat asokkor. Sè kapèng ḍubellâs kodhu bâḍâ bhâjhik. Bâjhik ka’ḍinto ḍâri oca’ Jhâbâ weci, neng madhurâ beccè’. Maksottèpon torè samè nèyat saè. Sè kapèng tello bellâs kodhu bâḍâ tettel, sè ma’na sasemmonnèpon torè samè salèng bhuntèl pangèstona è ḍâlem atè. Sè kapèng pa’ bhellâs kodhu bâḍâ lemper, ma’na sasemmonnèpon lowar ḍâlem nyopprè mèmper otabâ samè pangèstona. Sè kapèng lèma bellâs kodhu bâḍâ jhâjhân cakkra, sè ma’na sasemmonèpon kana’ ḍuwâ’ sè abhâkalan sopajâ atoro’ oca’ jhâ’ kantos malang sara, nyopprè bisa ḍâpa’ ḍâ’ pangara. Sè kapèng nem bhellâs kodhu bâḍâ jhâjhân kajhu apo, ma’na sasemmonnèpon èngghi ka’ḍinto aropa’aghi pandu’a moghâ tekka’a jhuḍhuwâ asarengnga karsaèpon Ghustè Allah tor ridâèpon rèng seppo.

Aḍhâsar pan-ponapan sè ampon èjhârbâ’âghi è attas, sadhâjâ rarengghân sè dhâddhi adhât tor kabiyâsa’anna maghârsarè Madhurâ sè ampon ècèpta sareng para seppo ḍâlem lalampan nalè’è paghâr sadhâjâna aghânḍhu’ maksod tor tojjhuwân sè saè. Para seppo jhâman ḍhimèn nyèpta pa-ponapa ka’ḍinto ta’ bân-sarobân, nangèng aghânḍhu’ maksod tor tojjhuwân saè. Pramèla ḍâri ka’ḍinto ngèrèng bhâdhân kaulâ sareng para ajunan nyopprèya ngèstowaghi, mèyara, tor ngopènana pa-ponapa sè ampon dhâddhi adhât tor kabiyâsa’an para seppo Madhurâ, jhâ’ kantos tabhâjâk, taghuḍhâ, tor kasem-sem ḍâ’ kabhuḍhâjân manca sè ampon ta’ sorop sareng tèn-atènna orèng madhurâ.

Ka Bluto lèbât kona lè’ Hajâr

Ka Bhâlighâ ngala' burnè

Saka’ḍinto jhâjhârbâ’ân nalè’è paghâr

Malar moghâ mèghunanè

 

Mellè bujâ ka Dhuwara

Pamolèna cè’ seppèna

Bhuḍhâjâ Madhurâ torè pèyara

Jhâ’ pas dhina nyopprè ta’ mosna

Serradhân è attas onèng èpaterbi' neng Majalah Jokotolè Balai Bahasa Jhâbâ Tèmor edisi 22, (Januari-Juni 2019) Angghidhânnèpon: Harwiyanto 

 

Adigâng Adigung Adiguna

Rarèngeddhân sè bâḍâ neng ghâmbhâr è attas (Rèng Madhurâ Ta’ Kèngèng Ghâḍhuwân Pangghâliyân Adigâng Adigung Adiguna, Sabâb Maossa Namong Dhârma) sè ètojjhuwâghi ḍâ’ bhâdhân kaulâ sareng panjhennengngan mènangka rèng Madhurâ kodhuna kabhuntèl è ḍâlem atè, kabhughel sekken neng pangghâliyân, kaopèn eddhet patèn è ḍâlem bhâtèn. Nangèng kanyata’an sè bâḍâ neng jhâman samangkèn rassaèpon rarèngeddhân è attas ampon molaè rempèk, korpas rorro,  ngalotor atalembuyân ḍâri rèng Madhurâ, ponapa polè para ngangoḍâdhân. Orèng Madhurâ sè kodhuna ngopènè tor mertè pa-ponapa sè ampon ècèpta tor èbulângngaghi bânga seppo, samangkèn ampon molaè loppa tor ta’ parduli amarghâ èlompa’ kabhuḍhâjân-kabhuḍhâjân manca sè saèstona ta’ cocok sareng tèn-atènna orèng Madhurâ.

Ponapa sè èmaksod Adigâng Adigung Adiguna?

Adigâng ka’ḍinto èkoca’aghi ḍâ’ orèng sè anggâ’/sombong amarghâ ngambhuwâghi rajâna abâ’. Abâ’na ampon apangrasa palèng soghâ’, apangrasa palèng kowat, aora’ kabâ’ atolang bessè, apangrasa ampon taḍâ’ orèng laèn salaèn abâ’na. Ètatta’ ta’ mèḍḍhi’, ètèngghâr ta’ meḍḍhâs, manabi namong saḍâ’/arè’ èghâbây èn-maènan, èyangghep ghuringnga ghedḍhâng sè èbhâḍhi ghu’-ghângghu’ sabbhân lagghu. Ta’ ennèng bâḍâ orèng sala caca sakonè’ ka abâ’na napa’ nampèlèng, norkop, nerkem, sanajjân ta’ sabhânḍhing kalabân kasala’anna. Paralon/sellangngnga aèngnga ècapo’ ghenjhâ sapèna tatangghâna, nongghul saḍâ’ acaroghâ, ka’ḍinto sè èkoca’ adigâng, abâ’na apangrasa dhâddhi pujangga.

Adigung èkoca’aghi ḍâ’ orèng sè anggâ’/sombong amarghâ ngambhuwâghi pangkat otabâ jabatan. Amarghâ samangkèn ampon dhâddhi orèng, bhidhâ sareng ghi’ ḍhimèn, ghi malarat nyarè tedḍhâ’ân, ghi’ alènglèng nyarè ènjhâman obâng. Samangkèn amarghâ ampon soghi, ampon apangkat tèngghi, lajhu ta’ patè ngarghâi tor ta’ ngormat ka orèng laèn. Apangrasa dhibi’na ampon dhâddhi orèng aghung, ampon dhâddhi orèng tèngghi. Manabi bâḍâ orèng mèskèn atamoy ka compo’na, ta’ èpangghi’i. Kaḍhâng èpangghi’i nangèng ta’ èladhinè kalabân saè. Manabi orèng sè sajhâjhâr dhârâjhâddhâ sareng abâ’na èladhinè kalabân saè. Adhâ’-bhidhâ’âghi orèng. Manabi bâḍâ orèng sè atanya orèng sè sa-daerah sareng abâ’na lajhu ngoca’ ta’ kennal, sanaos saèstona onèng tor kennal, nangèng amarghâ ta’ sajhâjhâr sareng pangkaddhâ abâ’na, lajhu ngoca’ ta’ onèng tor ta’ kennal. Adigung jhughân èkoca’aghi ḍâ’ orèng sè anggâ’/sombong amarghâ ngambhuwâghi katoronan. Marghâ rèng seppona apangkat, kadhi kalèbun, tentara, polisi, DPR, bupati, gubernur, presiden, otabâ amarghâ rèng seppona bâjingan, asongot pangerrat ajânggu’ cakkong, taḍâ’ rèng bângal ka rèngtowana, lajhu andhâddhiyâghi anggâ’/sombong ka abâ’na. Abâ’na ta’ kennèng salaè sakonè’ bân kancana, mamadhul ka rèng towana.

Adiguna èkoca’aghi ḍâ’ orèng sè anggâ’/sombong amarghâ ngambhuwâghi kapènterran. Abâ’na ampon apangrasa palèng pènter, amarghâ sakola’anna ampon tèngghi, orèng laèn lajhu èyangghep bhuḍhu sadhâjâ. Namong abâ’na sè pènter. Ghâmpang nyalè tor nyala’aghi ḍâ’ orèng laèn. Nangèng saèstona manabi èsoro ngalakonè kadhi orèng sè ècalè abaâ’na ta’ onèng. Namong onèngnga marèksa tor nyalè lalakonna orèng. Manabi bâḍâ orèng otabâ kancana sè ta’ sabhânḍhing kapènterranna sareng abâ’na, ta’ sabhânḍhing sakola’anna, ta’ èkakanca, ta’ patè èsapa, ta’ salpa’. Sè èkakanca namong orèng sè sabhânḍhing otabâ sajhâjhâr sareng abâ’na.

Aponapa orèng Madhurâ ma’ ta’ kèngèng ghâḍhuwân pangghâliyan adigâng adigung adiguna?

Orèng Madhurâ ta’ kèngèng ghâḍhuwân pangghâliyân/bâbâtek adigâng adigung adiguna amarghâ manossa namong dhârma. Maksottèpon manossa ka’ḍinto ta’ ghâḍhuwân ghuli enneng dhibi’, ta’ ghâḍhuwân kakowadhân tor kakobâsa’an, manossa namong atarèka/usaha, sadhâjâna sè nantowaghi sè Kobâsa, èngghi ka’ḍinto Ghustè Allah Pangèranna bhâdhân kaulâ panjhennengngan. Sanajjân abâ’ èparèngè soghâ’, èparèngè bârâs, èparèngè kowat, tegghu, ta’ kèngèng lajhu ngènthèngngaghi ḍâ’ orèng laèn. Bâḍâ sala rembhâk sakonè’ lajhu napa’ napoghâ, napa’ nampèlènga, saḍâ’ ètongghul acaroghâ. Masthèna kodhu kaènga’è abâ’na bilâ sakè’na, kaènga’è abâ’na bilâ towana, èngghi ghi’ èparèngè bârâs sareng Allah. Manabi abâ’na apangrasa èparèngè tèngghi dhârâjhâddhâ sareng Allah otabâ apangrasa katoronanna orèng sè tènggi dhârâjhât, ajjhâ’ kantos ngèntèngngaghi ḍâ’ orèng sè mèskèn, ajjhâ’ kantos adhâ’-bhidhâ’âghi orèng. amarghâ è ajunanna Allah bânnè dhârâjhât/pangkat/jabatan sè mabhidhâ manossana, nangèng sè abhidhâ’âghi è ajunanna Allah ka’ḍinto amal èbâdâna. Manabi abâ’ ka’ḍinto èpèrèngè pènter, èparèngè èlmo, masthèna èsokkorè, ajjhâ’ kantos apangrasa pènter kadhibi’, amarghâ ca’èpon ḍhâbuna rèng seppo, “Ghunong tèngghi bâḍâ sè atèngghiyân.” Maksottèpon, sater-pènterrana abâ’ nèka, masthè ghi’ bânnya’ orèng sè apènterra, ghi’ akalarkaran orèng sè apènterran sareng abâ’, mèlana ta’ kèngèng apangrasa pènter kadhibi’.

Manabi bhâdhân kaulâ ghi’ ngakowa orèng Madhurâ kodhuna teptep ngokowè tor ngalampa’aghi rarèngeddhân è attas èngghi ka’ḍinto “Ta’ kèngèng adigâng adigung adigunaa, sabâb manossa namong dhârma.”  Amarghâ saèstona taḍâ’ rèng Madhurâ ka’ḍinto anggâ’ otabâ sombong, taḍâ’ rèng Madhurâ bir-maèbir kasoghiyân, taḍâ’ rèng Madhurâ bir-maèbir pangkat oatbâ jabatan, taḍâ’ rèng Madhurâ bir-maèbir èlmo tor kapènterran. Bâḍâna rèng Madhura ka’ḍinto jhung nonḍu’ân, jhung mabâ’ân, taḍâ’ rèng Madhurâ ghi-matèngghi abâ’. Manabi bâḍâ sè ghi-matèngghi abâ’, ka’ḍinto parlo ètanya’agahi Madhurâ Madhurâ ka’ḍimma. Tako’ namong ngakona rèng Madhurâ, orèngnga aengghun neng Madhurâ, nangèng panghâliyân/pèkkèranna orèng jhâuna. Malar moghâ bhâdhân kaulâ sareng panjhennengngan ta’ kabilânga orèng sè adigâng adigung adiguna, sè dhâddhi rèngsana mongghu sasamana, saèngghâ kaeccap orèng sè ta’ ngokowè tata krama adhât parnata konana.

Metthèk korma è Banasarè

Orèng nganḍung ècopaè

Tata krama konana torè pertè

Adigung adigung adiguna torè sènglaè

Serradhân è attas onèng èpaterbi' neng Majalah Jokotolè Balai Bahasa Jawa Timur edisi 25, (Juli-Desember 2021) Angghidhânnèpon: Harwiyanto